In China werd het 'qi' genoemd, het symbool voor gezondheid. In Egypte werd het 'ankh' genoemd, het symbool voor eeuwig leven. Voor de Feniciërs was de verwijzing synoniem met Aphrodite, de godin van liefde en schoonheid.
Deze oude beschavingen verwezen naar koper, een materiaal dat al meer dan 5000 jaar door culturen over de hele wereld als essentieel voor onze gezondheid wordt beschouwd. Wanneer influenzavirussen, bacteriën zoals E. coli, superbacteriën zoals MRSA of zelfs coronavirussen op de meeste harde oppervlakken terechtkomen, kunnen ze tot wel vier tot vijf dagen overleven. Maar wanneer ze op koper en koperlegeringen zoals messing terechtkomen, beginnen ze binnen enkele minuten af te sterven en zijn ze binnen enkele uren niet meer aantoonbaar.
"We hebben gezien hoe virussen gewoon uit elkaar vallen", zegt Bill Keevil, hoogleraar milieugezondheidszorg aan de Universiteit van Southampton. "Ze komen op koper terecht en worden daardoor afgebroken." Geen wonder dat mensen in India al millennia uit koperen bekers drinken. Zelfs hier in de Verenigde Staten wordt ons drinkwater via een koperen leiding aangevoerd. Koper is een natuurlijk, passief, antimicrobieel materiaal. Het kan zijn oppervlak zelf steriliseren zonder elektriciteit of bleekmiddel.
Koper kende een bloeiperiode tijdens de Industriële Revolutie als materiaal voor voorwerpen, armaturen en gebouwen. Koper wordt nog steeds veel gebruikt in elektriciteitsnetwerken – de kopermarkt groeit zelfs, omdat het materiaal zo'n effectieve geleider is. Maar het materiaal is uit veel bouwtoepassingen verdrongen door een golf van nieuwe materialen uit de 20e eeuw. Kunststoffen, gehard glas, aluminium en roestvrij staal zijn de materialen van de moderne tijd – gebruikt voor alles, van architectuur tot Apple-producten. Messing deurknoppen en leuningen raakten uit de mode, omdat architecten en ontwerpers kozen voor strakker ogende (en vaak goedkopere) materialen.
Keevil is van mening dat het tijd is om koper weer te introduceren in openbare ruimtes, en met name in ziekenhuizen. Gezien de onvermijdelijke toekomst vol wereldwijde pandemieën, zouden we koper moeten gebruiken in de gezondheidszorg, het openbaar vervoer en zelfs in onze huizen. En hoewel het te laat is om COVID-19 te stoppen, is het niet te vroeg om na te denken over onze volgende pandemie. De voordelen van koper, gekwantificeerd.
We hadden het moeten zien aankomen, en in werkelijkheid heeft iemand dat ook gezien.
In 1983 schreef medisch onderzoekster Phyllis J. Kuhn de eerste kritiek op de verdwijning van koper die ze in ziekenhuizen had opgemerkt. Tijdens een oefening over hygiëne in het Hamot Medical Center in Pittsburgh namen studenten monsters van verschillende oppervlakken in het ziekenhuis, waaronder toiletpotten en deurklinken. Ze merkte op dat de toiletten vrij waren van microben, terwijl sommige armaturen bijzonder vuil waren en gevaarlijke bacteriën vertoonden wanneer ze op agarplaten werden gekweekt.
"Strakke en glanzende roestvrijstalen deurknoppen en -platen zien er geruststellend schoon uit op een ziekenhuisdeur. Daarentegen zien deurknoppen en -platen van aangetast messing er vies en vervuilend uit," schreef ze destijds. "Maar zelfs wanneer het aangetast is, doodt messing – een legering die doorgaans bestaat uit 67% koper en 33% zink – bacteriën, terwijl roestvrij staal – dat ongeveer 88% ijzer en 12% chroom bevat – weinig doet om bacteriegroei te remmen."
Uiteindelijk sloot ze haar artikel af met een eenvoudige conclusie die het hele zorgsysteem zou kunnen volgen. "Als uw ziekenhuis wordt gerenoveerd, probeer dan het oude messing hang- en sluitwerk te behouden of te herhalen; als u roestvrijstalen hang- en sluitwerk heeft, zorg er dan voor dat het dagelijks wordt gedesinfecteerd, vooral op de afdelingen voor intensive care."
Tientallen jaren later, en weliswaar met financiering van de Copper Development Association (een brancheorganisatie voor de koperindustrie), heeft Keevil het onderzoek van Kuhn verder ontwikkeld. In zijn laboratorium heeft hij, werkend met enkele van de meest gevreesde ziekteverwekkers ter wereld, aangetoond dat koper niet alleen bacteriën effectief doodt, maar ook virussen.
In zijn werk dompelt Keevil een koperen plaat in alcohol om deze te steriliseren. Vervolgens dompelt hij de plaat in aceton om eventuele overtollige oliën te verwijderen. Daarna druppelt hij een beetje pathogeen op het oppervlak. Binnen enkele ogenblikken is het droog. Het monster blijft enkele minuten tot enkele dagen liggen. Vervolgens schudt hij het in een doos gevuld met glazen kralen en een vloeistof. De kralen schrapen bacteriën en virussen van het oppervlak af in de vloeistof, en van de vloeistof kan een monster worden genomen om hun aanwezigheid te detecteren. In andere gevallen heeft hij microscopiemethoden ontwikkeld waarmee hij kan zien – en vastleggen – hoe een pathogeen door koper wordt vernietigd op het moment dat het het oppervlak raakt.
Het effect lijkt wel magie, zegt hij, maar inmiddels is het onderliggende fenomeen algemeen bekend. Wanneer een virus of bacterie de plaat raakt, wordt deze overspoeld met koperionen. Die ionen dringen cellen en virussen binnen als kogels. Het koper doodt deze ziekteverwekkers niet alleen; het vernietigt ze volledig, tot aan de nucleïnezuren, ofwel de blauwdrukken voor de voortplanting, binnenin.
"Er is geen kans op mutatie [of evolutie] omdat alle genen worden vernietigd", zegt Keevil. "Dat is een van de echte voordelen van koper." Met andere woorden, het gebruik van koper brengt niet het risico met zich mee van bijvoorbeeld overmatig antibioticagebruik. Het is gewoon een goed idee.
In praktijktests bewijst koper zijn waarde. Buiten het laboratorium hebben andere onderzoekers onderzocht of koper een verschil maakt bij gebruik in de dagelijkse medische praktijk – denk bijvoorbeeld aan deurklinken in ziekenhuizen, maar ook aan onderdelen zoals ziekenhuisbedden, armleuningen van bezoekersstoelen en zelfs infuusstandaarden. In 2015 vergeleken onderzoekers, die werkten met een subsidie van het Amerikaanse Ministerie van Defensie, de infectiepercentages in drie ziekenhuizen en ontdekten dat het gebruik van koperlegeringen in die drie ziekenhuizen de infectiepercentages met 58% verlaagde. Een vergelijkbare studie werd in 2016 uitgevoerd op een intensive care-afdeling voor kinderen, waarbij een even indrukwekkende daling van het infectiepercentage werd vastgesteld.
Maar hoe zit het met de kosten? Koper is altijd duurder dan plastic of aluminium, en vaak een duurder alternatief voor staal. Maar aangezien ziekenhuisinfecties het zorgsysteem jaarlijks tot wel 45 miljard dollar kosten – en bovendien tot 90.000 mensen het leven kosten – zijn de kosten van een koperen upgrade in vergelijking daarmee verwaarloosbaar.
Keevil, die geen financiering meer ontvangt van de koperindustrie, is van mening dat het aan architecten is om koper te kiezen voor nieuwe bouwprojecten. Koper was het eerste (en tot nu toe het laatste) antimicrobiële metaaloppervlak dat door de EPA werd goedgekeurd. (Bedrijven in de zilverindustrie probeerden tevergeefs te beweren dat het antimicrobieel was, wat zelfs leidde tot een boete van de EPA.) Groepen uit de koperindustrie hebben tot nu toe meer dan 400 koperlegeringen bij de EPA geregistreerd. "We hebben aangetoond dat koper-nikkel net zo goed is als messing in het doden van bacteriën en virussen", zegt hij. En koper-nikkel hoeft er niet uit te zien als een oude trompet; het is niet te onderscheiden van roestvrij staal.
Wat betreft de rest van de gebouwen in de wereld die nog niet zijn gemoderniseerd om de oude koperen armaturen te verwijderen, heeft Keevil een advies: "Verwijder ze vooral niet. Dit zijn de beste dingen die je hebt."
Geplaatst op: 25 november 2021